काठमाडौं, भदौ २१ — इन्द्रजात्रा पर्व काठमाडौं उपत्यकाका प्रमुख सांस्कृतिक र धार्मिक कार्यक्रमहरूमध्ये एक हो, जुन प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल चतुर्दशीका दिनदेखि सुरु हुन्छ। यो पर्व वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रको पूजा-अर्चनासँग सम्बन्धित छ र प्राचीन नेवार परम्पराअनुसार यसलाई शक्तिको प्रदर्शन र शत्रु विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ।
पर्वको मुख्य सुरु हुने दिन हनुमानढोका दरबार क्षेत्र अगाडि इन्द्रध्वज ठड्याएर गरिन्छ। यसलाई ‘इन्द्रध्वजोत्थान’ पनि भनिन्छ। ध्वजको फेदमा भैरवको पूजा गर्ने प्रचलन छ, जसले सृष्टि र शक्ति प्रतीकको रूपमा मान्यता पाएको छ। जात्राको आठ दिन अवधिभर विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। यसमा भक्कु नाच, महाकालीनाच, लाखेनाच, दशावतार नाच र ऐरावत हात्तीको प्रतीक पुलुकिसी नाच विशेष आकर्षणका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। यी नाचहरू मात्र मनोरञ्जनका लागि नभएर धार्मिक र ऐतिहासिक कथाहरू प्रस्तुत गर्ने माध्यम पनि हुन्।
पूर्वतयारीमा भक्तपुरको चितपोल जङ्गलबाट तान्त्रिक विधिबाट पूजित बोकाले छोएको रूख काटेर ल्याइन्छ। यो रूख भोटाहिटीमा राखेर विधिपूर्वक लिङ्गो तयार पारिन्छ। जात्राका मुख्य दिनहरूमा जीवित देवी, श्री गणेश, श्री भैरव र श्री कुमारीको रथयात्रा हनुमानढोका दरबार क्षेत्र हुँदै प्रदर्शन गरिन्छ। विगतमा यस जात्रामा राजाले स्वयं उपस्थित भएर दर्शन गर्नुहुन्थ्यो, तर हाल राष्ट्रपतिले अवलोकन गर्ने परम्परा कायम छ।
जात्राको अन्तिम दिन आश्विन कृष्ण चौथीमा ‘इन्द्रध्वज पातन’ गरिन्छ। यस दिन लिङ्गो हटाइन्छ र यसलाई पूजापाठ र विशेष विधिसहित सम्पन्न गरिन्छ। यस अवसरमा उपत्यकाको पश्चिमतिर रहेको दहचोकको इन्द्रदहमा पनि ठूलो सङ्ख्यामा भक्तजन भेला हुन्छन्। यहाँ जाग्राम बसेर स्नान गर्ने र विशेष पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
यस वर्ष हनुमानढोका दरबार अगाडि जीवित देवी, श्री गणेश, श्री भैरव र श्री कुमारीको रथयात्रा मुख्य आकर्षण बन्यो। विगतमा राजाले स्वयं दर्शन गर्ने परम्परा रहे पनि अहिले राष्ट्रपतिले अवलोकन गर्ने चलन कायम छ। जात्रामा भक्कु नाच, महाकालीनाच, लाखेनाच, दशावतार नाच र ऐरावत हात्तीको प्रतीक पुलुकिसी नाच जस्ता सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू प्रस्तुत गरिन्छ।
जात्रा सुरु भएको आठौँ दिन अर्थात् आश्विन कृष्ण चौथीका दिन ‘इन्द्रध्वज पातन’ गरिन्छ, जसमा लिङ्गो हटाइने धार्मिक विधि अपनाइन्छ। यस अवसरमा उपत्यकाको पश्चिमतिर रहेको दहचोकको इन्द्रदहमा पनि भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्दछ, जहाँ जाग्राम बसेर स्नान गर्ने परम्परा छ।
