काठमाडौं । नेपालमै विकास गरिएको नवप्रविधि ‘न्यानो नानी’ले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा पाएको छ। राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र (National Innovation Centre) मा विकसित गरिएको यो शिशु वार्मरले विदेशमा समेत पहिचान बनाउँदै नेपालमा सम्भावना बोकेको स्थानीय प्रविधिको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
न्यानो नानी नवजात शिशुलाई आवश्यक तापक्रममा राख्न प्रयोग हुने infant radiant warmer हो। राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रका अनुसार यो उपकरण नेपालमै डिजाइन तथा विकास गरिएको हो र नवजात शिशुमा हुने हाइपोथर्मिया अर्थात् शरीरको तापक्रम अत्यधिक घट्ने समस्या रोक्न आवश्यक न्यानोपन प्रदान गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको हो।
नेपालमै बनेको, नेपाली आवश्यकताबाट जन्मिएको प्रविधि
न्यानो नानीको विकासको पछाडि नेपालका दुर्गम स्वास्थ्य संस्थामा देखिएको वास्तविक समस्या थियो। ग्रामीण क्षेत्रमा महँगा आयातित उपकरणको पहुँच सीमित हुनुका साथै उपकरण बिग्रिएपछि मर्मत तथा प्राविधिक सेवा पाउन पनि कठिन हुने समस्या देखिएको थियो।
यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको टोलीले स्थानीय आवश्यकता र उपलब्ध स्रोतअनुसार उपकरण विकास गरेको हो।
केन्द्रका अनुसार न्यानो नानीमा तापक्रम नियन्त्रण, अलार्म प्रणाली, बच्चालाई निरन्तर अवलोकन गर्न मिल्ने डिजाइन तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई सहज हुने सरल नियन्त्रण प्रणाली राखिएको छ।
यसको विकास टोलीमा बायोमेडिकल इन्जिनियर सञ्जयबहादुर सिंह, इन्जिनियर महिप केसीलगायत विभिन्न क्षेत्रका इन्जिनियर तथा प्राविधिकहरू सहभागी थिए।
‘विदेशी सामान नै राम्रो’ भन्ने सोचलाई चुनौती
नेपालमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रयोग हुने धेरै उपकरण विदेशबाट आयात हुने गरेका छन्। यस्तो अवस्थामा नेपालमै डिजाइन, विकास र उत्पादन गरिएको न्यानो नानीले स्थानीय प्रविधि र उत्पादन क्षमतामाथि महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ।
यसको विशेषता केवल नेपालमा बनेको हुनु मात्र होइन। स्थानीय उत्पादन भएकाले मर्मत, प्राविधिक सहयोग र सेवा प्रणालीलाई स्थानीय स्तरमै विकास गर्न सकिने यसको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
MIT D-Lab ले पनि न्यानो नानीलाई नेपालमा विकास गरिएको low-cost infant radiant warmer का रूपमा अध्ययन गरेको छ। उक्त अध्ययनमा स्थानीय खरिद, सेवा तथा मर्मतलाई यसको प्रतिस्पर्धात्मक पक्षका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
MrBeast को नेपाल परियोजनामा पनि पुग्यो ‘न्यानो नानी’
न्यानो नानीको अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा बढ्नुमा विश्वप्रसिद्ध YouTuber तथा परोपकारी संस्था Beast Philanthropy को नेपाल परियोजनाले पनि भूमिका खेलेको छ।
नेपालको दुर्गम क्षेत्रमा गरिएको उक्त परियोजनामा अस्पताललाई सौर्य ऊर्जाबाट विद्युत् उपलब्ध गराउनुका साथै स्वास्थ्य सेवाका लागि आवश्यक उपकरणहरू सहयोग गरिएको थियो। सोही क्रममा न्यानो नानीलाई नवजात शिशुको हेरचाहका लागि प्रयोग गरिएको थियो।
सञ्जयबहादुर सिंहले पनि उक्त परियोजनासँगको सहकार्यमा न्यानो नानी अस्पतालमा स्थापना गरिएको उल्लेख गरेका छन्। परियोजनामा थप स्वास्थ्य संस्थाका लागि न्यानो नानी उपलब्ध गराउने कामसमेत भएको थियो।
यसले नेपालमा विकसित प्रविधि स्थानीय आवश्यकता पूरा गर्न मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय परियोजनामा समेत प्रयोग हुन सक्ने सम्भावना देखाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानको दाबी
न्यानो नानीले अमेरिकामा People’s Choice Award प्राप्त गरेको उल्लेख विभिन्न सार्वजनिक सामग्रीमा गरिएको छ। यसले नेपालमा विकसित स्वास्थ्य प्रविधिले अन्तर्राष्ट्रिय दर्शक र समुदायको ध्यान आकर्षित गरेको देखाउँछ।
यद्यपि पुरस्कारसम्बन्धी आधिकारिक आयोजक स्रोतबाट स्वतन्त्र पुष्टि सीमित रहेकाले यसलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा र सम्मान पाएको’ उपलब्धिका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।
दुर्गम नेपालका लागि अझ महत्वपूर्ण
न्यानो नानीको वास्तविक महत्व अन्तर्राष्ट्रिय चर्चाभन्दा पनि नेपालका दुर्गम स्वास्थ्य संस्थामा यसको प्रयोगमा देखिन्छ।
राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रले २०२४ मा ज्योति विकास बैंकसँगको सहकार्यमा कर्णालीका दैलेख, कालीकोट, जुम्ला र मुगुका पाँच स्वास्थ्य संस्थामा न्यानो नानी जडान गरेको थियो। केन्द्रका अनुसार ती उपकरणले करिब २,००० घरपरिवारका स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पुर्याउने अपेक्षा गरिएको थियो।
यसअघि पनि विभिन्न स्वास्थ्य संस्थामा न्यानो नानी वितरण गरिएको थियो। MIT D-Lab को विवरणअनुसार २०२४ सम्म यसको पहिलो संस्करणका ९० भन्दा बढी इकाइ ४५ भन्दा बढी जिल्लाका स्वास्थ्य चौकी तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा पुगेका थिए।
नेपालले अब आफ्नै आविष्कारलाई कति साथ दिन्छ?
‘न्यानो नानी’को कथा एउटा उपकरणको कथा मात्र होइन। यो नेपालमा अनुसन्धान, इन्जिनियरिङ र स्थानीय उत्पादनको सम्भावनासँग जोडिएको प्रश्न पनि हो।
नेपालमा प्रतिभाको अभाव छैन। समस्या धेरैपटक अनुसन्धानलाई उत्पादनमा लैजाने वातावरण, लगानी, बजार, सरकारी खरिद, प्रमाणीकरण र दीर्घकालीन सहयोगमा देखिन्छ।
न्यानो नानीले देखाएको बाटो स्पष्ट छ—नेपालले आयात गर्ने मात्र होइन, आफ्नो समस्याका लागि आफ्नै प्रविधि विकास गरेर विश्व बजारसम्म पुर्याउन सक्ने क्षमता पनि राख्छ।
सायद प्रश्न अब ‘नेपालमा आविष्कार हुन्छ कि हुँदैन?’ भन्ने होइन।
प्रश्न हो—नेपालले आफ्नै आविष्कारलाई नेपालमै कति पहिचान, लगानी र बजार दिन्छ?
स्रोत:
राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रका अनुसार न्यानो नानी नेपालमै विकसित गरिएको शिशु वार्मर हो र यसलाई ग्रामीण स्वास्थ्य संस्थाका लागि किफायती तथा प्रयोगमैत्री उपकरणका रूपमा विकास गरिएको हो।
CityNews Nepal
