विशेष कुराकानी: वरिष्ठ युरोसर्जन तथा रोबोटिक सर्जरी विशेषज्ञ डा. प्रतीकमानसिंह गुरुङसँग
सिटी न्यूज विशेष — विश्व चिकित्सा विज्ञानमा प्रविधिको विकाससँगै उपचारका पद्धतिहरूमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आइरहेको छ। विशेष गरी जटिल शल्यक्रियाहरूलाई कम जोखिमपूर्ण, कम पीडादायी र प्रभावकारी बनाउन आधुनिक ‘रोबोटिक सर्जरी’ र ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI)’ को भूमिका विश्वभर निर्णायक बन्दै गएको छ।
नेपालमा पनि यो आधुनिक प्रविधि भित्रिने र विस्तार हुने क्रम सुरु भइसकेको छ। युरोलोजी तथा युरोसर्जरीमा लामो अनुभव हासिल गर्नुभएका वरिष्ठ युरोसर्जन डा. प्रतीकमानसिंह गुरुङ नेपालमा रोबोटिक सर्जरीको अभ्यास र विस्तारमा सक्रिय हुनुहुन्छ। बेलायतबाट एमबीबीएस तथा एफआरसीएस (FRCS) र अमेरिकाबाट रोबोटिक सर्जरीमा उच्चस्तरीय अध्ययन तथा प्रशिक्षण लिनुभएका डा. गुरुङ हाल ओम हस्पिटल एन्ड रिसर्च सेन्टर, चाबहिलमा कार्यरत हुनुहुन्छ।
नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रविधिको सम्भावना, एआईको प्रयोग, रोबोटिक शल्यक्रियाको पहुँच र दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको ‘मस्तिष्क पलायन’ (Brain Drain) को विषयमा सिटी न्यूजका लागि डा. गुरुङसँग गरिएको विस्तृत कुराकानीको सम्पादित अंश:
१. चिकित्सा क्षेत्रमा एआई (AI): ‘चिकित्सकको विकल्प होइन, सहयोगी साथी’
पछिल्लो समय चिकित्सा क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को चर्चा र प्रयोग तीव्र छ। नेपालको युरोलोजी र युरोसर्जरी क्षेत्रमा यसको वर्तमान अवस्था र सम्भावनालाई कसरी हेर्नुभएको छ?
नेपालमा चिकित्सा क्षेत्रमा एआईको नियमित र दैनिक प्रयोग अझै प्रारम्भिक वा अध्ययनकै चरणमा छ। तर यसको सम्भावना भने अत्यन्तै व्यापक छ। आगामी ५ देखि १० वर्षभित्र चिकित्सा क्षेत्रमा एआईको प्रभाव तल्लो तहसम्मै देखिने निश्चित छ।
विशेषगरी रोग पहिचान (Diagnostics) मा एआई क्रान्तिकारी सिद्ध हुन सक्छ:
- ल्याब र रेडियोलोजी रिपोर्ट विश्लेषण: रगत, पिसाब, सीटी स्क्यान, अल्ट्रासाउन्ड तथा एमआरआई जस्ता सयौँ रिपोर्टहरू एआई प्रणालीले सेकेन्डभरमा विश्लेषण गर्न सक्छ।
- समय र ऊर्जाको बचत: उदाहरणका लागि, १०० वटा नमुनामध्ये ९० वटा सामान्य र १० वटामा केही जटिलता वा असामान्यता छ भने एआईले चिकित्सकको ध्यान सिधै ती १० वटा नमुनामा केन्द्रित गराइदिन्छ। यसले चिकित्सकको बहुमूल्य समय बचाउँछ र उहाँहरूलाई जटिल बिरामीमा बढी ध्यान दिने वातावरण बनाउँछ।
महत्त्वपूर्ण पक्ष: एआई प्रयोग गर्दा यसको शुद्धता र विश्वसनीयता (Accuracy) मा कुनै सम्झौता हुनुहुँदैन। एउटा सानो गलत निष्कर्षले बिरामीको सिङ्गो उपचार प्रक्रियालाई नै गलत दिशामा लैजान सक्छ। एआईले चिकित्सकलाई विस्थापित गर्ने होइन, बरु चिकित्सकलाई अझ सक्षम र दक्ष बनाउने माध्यमका रूपमा विकास हुनुपर्छ।
२. रोबोटिक सर्जरी र सर्वसाधारणको पहुँच: नीतिगत सुधारको आवश्यकता
रोबोटिक र उच्च प्रविधियुक्त शल्यक्रिया अझै पनि नेपालका सामान्य नागरिकका लागि निकै खर्चिलो मानिन्छ। यसलाई सर्वसाधारणको पहुँचमा पुर्याउन राज्य र स्वास्थ्य निकायले के गर्नुपर्छ?
यो केवल एउटा अस्पताल वा कुनै एक चिकित्सकले चाहेर मात्र समाधान हुने विषय होइन। यसका लागि सरकार, स्वास्थ्य बीमा प्रणाली, निजी तथा सरकारी अस्पताल र सरोकारवाला निकायहरूबीच गम्भीर नीतिगत छलफल आवश्यक छ।
- नेपाल अनुकूलको ‘हेल्थ केयर मोडल’: अमेरिका वा बेलायत (NHS) जस्ता देशहरूका आफ्नै प्रकारका स्वास्थ्य प्रणाली मोडलहरू छन्। नेपालले पनि आफ्नो आर्थिक क्षमता र आवश्यकता अनुसारको मिश्रित मोडल विकास गर्नुपर्छ।
- बीमा र अनुदानको दायरा: कतिपय उच्च प्रविधियुक्त उपचारको खर्च सरकारले व्यहोर्ने, कतिपय स्वास्थ्य बीमामा समावेश गर्ने र केही प्रतिशत बिरामी आफैँले व्यहोर्ने गरी अध्ययन र कार्यविधि बन्नुपर्छ।
अस्पतालमा आधुनिक मेसिन वा प्रविधि भित्र्याउनु मात्रै उपलब्धि होइन। जबसम्म सर्वसाधारणले त्यसको लाभ लिन सक्दैनन्, तबसम्म प्रविधिको वास्तविक उपयोगिता रहँदैन।
३. ‘दक्ष जनशक्ति पलायन’: सुविधा, अवसर र भविष्यको सुरक्षा
एकातिर नयाँ पुस्ताका चिकित्सकहरू विदेशिने क्रम रोकिएको छैन, अर्कोतिर उच्च तालिमप्राप्त विशेषज्ञहरू फर्किने वातावरण अझै बनेको छैन। यो ‘ब्रेन ड्रेन’ रोक्न के सुधार आवश्यक देख्नुहुन्छ?
यो समस्या चिकित्सा क्षेत्रको मात्र नभई सिङ्गो देशको राष्ट्रिय समस्या हो, जसको समाधान राज्यस्तरबाटै खोजिनुपर्छ।
विशेष गरी २५ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका युवा चिकित्सकहरू आफ्नो करिअर र विशेषज्ञता विकास गर्ने संवेदनशील मोडमा हुन्छन्। उनीहरू अवसर, व्यक्तिगत जीवन, परिवारको भविष्य र आर्थिक सुरक्षाका लागि विदेश जान बाध्य हुन्छन्।
युवा जनशक्तिलाई स्वदेशमै रोक्न र फर्काउन निम्न पक्षहरू सुनिश्चित हुनुपर्छ:
- उपयुक्त आर्थिक र पेसागत सुरक्षा: राम्रो सेवा-सुविधा, मर्यादा र परिवारका लागि सहज जीवनयापनको वातावरण।
- नेपालमै उच्च प्रविधिसँग काम गर्ने अवसर: स्वदेशमै आधुनिक प्रविधिमा अभ्यास गर्न पाइने र करिअर अघि बढाउन सकिने वातावरण।
- विदेशमा सिकेको सीपको कदर: अल्पकालीन तालिम वा उच्च विशेषज्ञताका लागि विदेश जानु स्वाभाविक हो। तर विदेशमा सिकेको ज्ञान र सीप नेपाल फर्किएर प्रयोग गर्दा पेसागत र आर्थिक रूपमा सुरक्षित भइन्छ भन्ने विश्वास राज्यले दिलाउन सक्नुपर्छ।
यदि खोजेका सुविधा र अवसर नेपालमै पाइने हो भने आफ्नो देश र परिवार छोडेर कसैलाई पनि बाहिर जाने रहर हुँदैन।
४. नेपालमा रोबोटिक सर्जरीको सम्भावना र यसका प्रत्यक्ष फाइदाहरू
तपाईंले बेलायत र अमेरिकामा समेत लामो समय रोबोटिक सर्जरीमा काम गर्नुभएको छ। नेपालमा यसको भविष्य र उपयोगिता कस्तो देख्नुहुन्छ?
विश्वका लागि रोबोटिक सर्जरी नौलो प्रविधि होइन। अमेरिकामा सन् २००१ देखि नै यो प्रयोगमा छ र मैले सन् २०११ देखि बेलायतमा यसमा काम गरिरहेको छु। सुरुमा बेलायत वा भारतमा पनि यो महँगो प्रविधि भयो भनेर प्रश्नहरू उठेका थिए। तर समयक्रमसँगै यसको प्रभावकारिता प्रमाणित भयो र आज ती देशहरूमा सयौँको सङ्ख्यामा रोबोटिक प्रणालीहरू सञ्चालनमा छन्।
रोबोटिक सर्जरीका मुख्य फाइदाहरू:
- अत्यधिक सटीक (High Precision): जटिल शल्यक्रियाहरू निकै सूक्ष्म र सटीक रूपमा गर्न सकिन्छ, जसले गर्दा शल्यक्रियापछिको जटिलता कम हुन्छ।
- कम पीडा र छिटो निको हुने: बिरामीलाई कम पीडा हुन्छ र अस्पतालमा लामो समय बस्नु पर्दैन।
- उपचारका लागि विदेश धाउनु नपर्ने: केही वर्षअघिसम्म रोबोटिक वा जटिल शल्यक्रियाका लागि बिरामीहरू विदेश जानुपर्ने बाध्यता थियो, जुन अब नेपालमै सम्भव हुँदैछ।
- स्वदेशमै तालिमको ढोका खुल्ने: चितवन मेडिकल कलेजलगायतका स्थानहरूमा रोबोटिक सर्जरीको शिक्षण तथा प्रशिक्षण सुरु भइसकेको छ। यसले हाम्रा नयाँ सर्जनहरूलाई तालिमकै लागि सधैँ विदेश जानुपर्ने बाध्यता घटाएको छ।
नेपालमा आधुनिक प्रविधि भित्रिनु भनेको एउटा मेसिन ल्याउनु मात्र होइन। यसले हाम्रा चिकित्सकहरूको सीप र क्षमता बढाउँछ, नयाँ पुस्तालाई स्वदेशमै काम गर्ने हौसला दिन्छ र बिरामीहरूलाई आफ्नै देशमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको उपचार पाउने बाटो खोल्छ।
