नेपाल सम्भावनाले भरिएको देश हो भन्ने कुरा हामीले धेरै पटक सुनेका छौं। हिमाल, प्राकृतिक सौन्दर्य, जलस्रोत, उर्वर भूमि, युवा जनशक्ति र समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा—यी सबै हाम्रो गर्वका विषय हुन्। तर एउटा प्रश्न भने अझै अनुत्तरित छ: यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि हामी किन विकासको दौडमा पछाडि परिरहेका छौं?
समस्या सम्भावनाको अभावमा होइन, सोच र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभावमा छ।
हामी प्रायः पाँच वर्षे राजनीतिक चक्रमा सोच्ने गर्छौं, जबकि विकसित राष्ट्रहरूले २०, ३० वा ५० वर्षअघिदेखि भविष्यको योजना बनाएका हुन्छन्। आज विश्वमा आर्थिक रूपमा सफल मानिएका धेरै देशहरू कुनै समय हामीजस्तै सीमित स्रोत भएका थिए। उनीहरूले आफ्नो भविष्यलाई भाग्यमा होइन, स्पष्ट नीति, निरन्तरता र दीर्घकालीन योजनामा निर्माण गरे।
नेपाललाई पनि अब यस्तै सोच आवश्यक छ।
हाम्रो शिक्षा प्रणालीले अझै पनि रोजगारी खोज्ने जनशक्ति उत्पादनमा बढी जोड दिएको छ, रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्यमी तयार पार्नमा होइन। आजका विद्यार्थीलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल सीप, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, वित्तीय साक्षरता र उद्यमशीलतासँग परिचित गराउनु समयको आवश्यकता हो। संसार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ, तर हाम्रो शिक्षा र नीतिहरू धेरै ठाउँमा पुरानै ढाँचामा सीमित छन्।
नवप्रवर्तन कुनै विलासिता होइन; यो राष्ट्रको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्धारण गर्ने आधार हो। विश्वविद्यालय, उद्योग र सरकारबीच सहकार्य बढाएर अनुसन्धान तथा नयाँ प्रविधिको विकासमा लगानी गर्न सके नेपालले आफ्नै समाधान विकास गर्न सक्छ। कृषि, पर्यटन, स्वास्थ्य, सूचना प्रविधि र उत्पादन उद्योगमा नेपाली युवाले विश्वस्तरका नवप्रवर्तन गर्न सक्ने क्षमता राख्छन्। आवश्यक छ त केवल अनुकूल वातावरण, प्रोत्साहन र विश्वास।
पूर्वाधार विकास पनि आर्थिक रूपान्तरणको आधार हो। राम्रो सडक, भरपर्दो विद्युत्, आधुनिक विमानस्थल, सुरक्षित खानेपानी, उच्च गतिको इन्टरनेट, व्यवस्थित औद्योगिक क्षेत्र र प्रभावकारी सार्वजनिक यातायात केवल सुविधा होइनन्; यी लगानी, उत्पादन र रोजगारी आकर्षित गर्ने पूर्वशर्त हुन्। पूर्वाधारमा गरिएको गुणस्तरीय लगानीले निजी क्षेत्रको विकासलाई गति दिन्छ र देशको उत्पादकता बढाउँछ।
नेपालमा उद्यमशीलताको सम्भावना विशाल छ। तर व्यवसाय सुरु गर्न चाहने धेरै युवाले जटिल प्रक्रिया, सीमित वित्तीय पहुँच, नीतिगत अनिश्चितता र प्रशासनिक झन्झटको सामना गर्नुपर्छ। यदि व्यवसाय दर्ता, कर प्रणाली, लगानी स्वीकृति र उद्योग सञ्चालनलाई अझ सरल, पारदर्शी र पूर्वानुमानयोग्य बनाउन सकियो भने हजारौं नयाँ उद्योग र रोजगारी सिर्जना हुन सक्छन्। उद्यमीलाई शंकाको दृष्टिले होइन, राष्ट्र निर्माणका साझेदारका रूपमा हेर्ने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ।
विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न नेपालले आफ्ना बलिया क्षेत्रहरू पहिचान गर्नुपर्छ। जलविद्युत्, सूचना प्रविधि सेवा, उच्च मूल्यका कृषि उत्पादन, पर्यटन, स्वास्थ्य सेवा, औषधि तथा चिकित्सा सामग्री उत्पादन, हस्तकला र विशेष उत्पादनहरूमा नेपालले क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो स्थान बनाउन सक्छ। केवल आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रले दीर्घकालीन समृद्धि हासिल गर्न सक्दैन; उत्पादन, निर्यात र नवप्रवर्तनमा आधारित अर्थतन्त्र नै दिगो विकासको आधार हो।
नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको युवा पुस्ता हो। तर अवसरको अभावले हरेक वर्ष हजारौं प्रतिभाशाली युवा विदेश जाने निर्णय गर्छन्। वैदेशिक रोजगारी धेरै परिवारका लागि महत्त्वपूर्ण आयस्रोत भए पनि दीर्घकालीन रूपमा देशको विकास आफ्नै भूमि, आफ्नै उद्योग र आफ्नै अवसरबाट सम्भव हुन्छ। युवाले आफ्नो भविष्य नेपालमै देख्ने वातावरण निर्माण गर्नु हाम्रो साझा दायित्व हो।
राष्ट्र निर्माण सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, अनुसन्धान केन्द्र, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र प्रत्येक नागरिकको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विकास तब सम्भव हुन्छ जब नीति, लगानी, ज्ञान र नागरिकको विश्वास एउटै दिशामा अघि बढ्छ।
नेपालले अब सानो लक्ष्यमा सीमित हुने समय बितिसकेको छ। हामीले केवल समस्या गन्ने होइन, समाधान निर्माण गर्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। हामीले केवल आजको आवश्यकता होइन, आगामी पुस्ताको भविष्य पनि सोच्नुपर्छ।
ठूलो सोच्नु भनेको अवास्तविक सपना देख्नु होइन। ठूलो सोच्नु भनेको स्पष्ट लक्ष्य तय गर्नु, त्यसलाई पूरा गर्ने योजना बनाउनु, निरन्तर सुधार गर्दै अघि बढ्नु र विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने आत्मविश्वास विकास गर्नु हो।
नेपालसँग सम्भावना छ। क्षमता छ। प्रतिभा छ। अब आवश्यक छ—ठूलो सोच, दीर्घकालीन दृष्टि र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने दृढ संकल्प। जब सोच ठूलो हुन्छ, उपलब्धिका सीमाहरू पनि विस्तार हुँदै जान्छन्।
